گروه مطالعاتی «تهران پلاک به پلاک» در سال‌های اخیر با تمرکز بر شناخت شهر، مستندسازی میراث معماری مدرن و بررسی بافت تاریخی تهران فعالیت کرده است. حاصل این سال‌ها کنشگری، پژوهش میدانی و مستندنگاری، مجموعه‌ای از پیشنهادهای اجرایی و تسهیلگرانه در حوزه حفاظت، مرمت، احیا و مدیریت شهری است؛ پیشنهادهایی که می‌توانند به بهبود روند حفاظت از میراث معماری تهران و ارتقای کیفیت مدیریت شهری کمک کنند.

آنچه در ادامه می‌آید مجموعه‌ای از محورهای پیشنهادی در این زمینه است.

۱. ضرورت ایجاد ساختار مدیریتی برای ساختمان بلدیه

ساختمان بلدیه می‌تواند با الگویی مشابه «خانه هنرمندان ایران» به فضایی فعال برای فعالیت‌های مرتبط با شهر و مشارکت فعالان شهری تبدیل شود. ایجاد یک ساختار مدیریتی مشخص برای این مجموعه می‌تواند از برخوردهای سلیقه‌ای با فضایی که متعلق به شهر و شهروندان است جلوگیری کند؛ تجربه‌هایی مانند سرنوشت خانه لرزاده یا خانه وارطان در دوره‌های گذشته نشان می‌دهد که نبود چنین ساختاری چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد.

۲. ادامه پروژه شناسایی بناهای ارزشمند شهر

تحقق فاز دوم پروژه شناسایی ابنیه ارزشمند شهر تهران ضروری است. در فاز نخست، بخش مهمی از بناهای واجد ارزش شناسایی شد، اما ادامه این پروژه برای شناسایی و پایش بناهای ارزشمند مناطق نوگرای تهران همچنان اهمیت دارد. جزئیات این ضرورت در گزارش پروژه ارائه شده است.

۳. رسیدگی به وضعیت میراث معماری مدرن

بخش مهمی از میراث معماری مدرن تهران با چالش‌های جدی مواجه است؛ به‌ویژه بناهایی که مالکیت عمومی دارند اما سال‌ها رها شده‌اند. ضروری است دستگاه‌های متولی، مالکان یا بهره‌برداران این بناها را به احیا و بهره‌برداری مناسب ملزم کنند یا شرایط سرمایه‌گذاری برای احیای آنها را تسهیل نمایند.

از جمله این بناها می‌توان به خانه مصطفی عدل (کد شناسایی 10002045، اثر رولان مارسل دوبرول)، خانه میردامادی (10006003، اثر پل آبکار)، سینما متروپل (12281084، اثر وارطان هوانسیان با سه دانگ مالکیت آموزش و پرورش)، ویلا سیاسی (14610001، اثر گابریل گورکیان) و ساختمان رادیوسیتی (14549001، اثر حیدر غیایی) اشاره کرد که به دلیل رهاشدگی در معرض تخریب قرار گرفته‌اند.

در کنار این مسئله، نبود ضوابط روشن برای نحوه مداخله، به‌روزرسانی، مرمت و پیرایش در بناهای معماری مدرن نیز یکی از چالش‌های جدی است. برای نمونه در سال گذشته بهره‌بردار خانه و دفتر اصغر پناهی (کد شناسایی 14144042، اثر رولان مارسل دوبرول) با زیر سطح اشغال بردن کامل حیاط بنا، نمای اصلی آن را از میان برد.

برخی بناها نیز با چالش‌های سازه‌ای روبه‌رو هستند و حفظ آنها نیازمند راهکارهای تخصصی است؛ مانند ساختمان بانک کار (ساختمان بورس، کد شناسایی 18549011، اثر عبدالعزیز فرمانفرما) یا ساختمان روغن نباتی قو (12255006، اثر حیدر غیایی).

از دیگر چالش‌های مهم، مداخلات غیرعلمی در نمای بناها و جداره‌های شهری است. بسیاری از بناهای معماری مدرن با نمای سیمان سفید در معرض رنگ‌آمیزی‌های نامناسب قرار گرفته‌اند. نمونه‌هایی مانند ساختمان اقاقیا مشهور به «پلنگ صورتی» (10043032)، بنای نبش مترو دروازه دولت (10001001) که از رنگ سبز به طوسی تغییر یافت، بنای خیابان انقلاب (12273005) که از سبز به کرم تغییر رنگ داده و با تصاویر نوستالژیک پوشانده شده است، یا پیرایش فعلی بنای اخوان (12304010، اثر وارطان هوانسیان) از جمله مداخلات بحث‌برانگیز در این زمینه هستند.

۴. جلوگیری از تخریب‌های بدون سرانجام

در سال‌های گذشته بسیاری از بناهای واجد ارزش، به‌ویژه در حوزه معماری مدرن تهران، تخریب شده‌اند بدون آنکه ساخت‌وساز جدیدی جایگزین آنها شود. در نتیجه زمین‌های رها شده‌ای شکل گرفته که نه‌تنها سندی از تاریخ معماری را از بین برده‌اند، بلکه خود به کانونی برای شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند.

تخریب هتل رزیدانس (اثر حیدر غیایی، کد شناسایی 14612011) در زمستان ۱۴۰۳ نمونه‌ای از این وضعیت است؛ بنایی که به دلیل ثبت نشدن اضطراری از سوی وزارت میراث فرهنگی تخریب شد و هنوز ساخت‌وسازی در محل آن صورت نگرفته است.

نمونه‌های دیگری نیز وجود دارد: تخریب سه پلاک واجد ارزش در خیابان نصرالله (کدهای 14867012 تا 14867014) در سال ۱۳۹۸، تخریب کافه ایران (14519009) در بهار ۱۴۰۲، تخریب کلیسای ادونتیست (12251012) در زمستان ۱۳۹۹ از بناهای واجد ارزش طرح جامع ۱۳۸۶، تخریب بنای ارزشمند خیابان لرزاده (12727042) در دهه هشتاد، و تخریب ساختمان «پنیری» از آتلیه هوشنگ سیحون در سال ۱۴۰۳.

در حالی که هر یک از این بناها می‌توانستند در صورت فراهم بودن زیرساخت‌های لازم برای سرمایه‌گذاری و همکاری بین نهادی، به نمونه‌هایی از بازآفرینی فرهنگی در شهر تبدیل شوند.

۵. ایجاد بانک اطلاعاتی پویا برای ابنیه تهران

تهران به یک بانک اطلاعاتی پویا و جامع درباره بناهای خود نیاز دارد؛ بانکی که صرفاً محدود به بناهای ارزشمند نباشد و امکان مطالعه روند توسعه شهر و کیفیت ساخت‌وسازها را برای آینده فراهم کند.

برای ایجاد هسته اولیه چنین سامانه‌ای می‌توان از اطلاعات موجود در طرح جامع و پروژه «رای و فن» استفاده کرد و هم‌زمان شیوه‌نامه‌ای برای مستندسازی کلی بناها تدوین نمود. بهره‌گیری از ساختار موجود پرونده‌های نوسازی در معاونت‌های معماری و شهرسازی مناطق نیز می‌تواند در تکمیل این بانک اطلاعاتی مؤثر باشد. در ادامه نیز لازم است سازوکاری برای به‌روزرسانی دوره‌ای این داده‌ها ایجاد شود.

۶. چالش تغییر مکرر نام معابر و ناهماهنگی نقشه‌ها

در سال‌های اخیر تغییر نام معابر شهری به‌گونه‌ای افزایش یافته که حتی در برخی موارد نام معابر در سطح شهر با نقشه رسمی تهران همخوانی ندارد. این موضوع علاوه بر سردرگمی شهروندان در یافتن مقصد، در بلندمدت امکان شکل‌گیری خاطره جمعی و هویت مکانی را نیز تضعیف می‌کند.

نمونه‌هایی از این ناهماهنگی‌ها قابل مشاهده است: کوچه «شقایق پیشین» در خروجی جنوب شرقی مترو ولیعصر در لایه عکس هوایی نقشه تهران با نام «برادران سازش» ثبت شده و در لایه نقشه با نام «فومنات». بن‌بست «باغ ژیلا» در منطقه یک روی پلاک معبر چنین نامی دارد اما در نقشه شهرداری «بن‌بست باغ ویلا» ثبت شده است. خیابان خالد اسلامبولی نیز با وجود تغییر نام به نصرالله هنوز در نقشه به‌روزرسانی نشده است.

این تغییرات در حوزه مستندسازی نیز مشکل‌ساز است؛ زیرا آرشیو تصاویر و اسناد بر اساس آدرس‌هایی انجام می‌شود که ممکن است در آینده نزدیک تغییر کنند. حتی تغییر پلاک‌های ابنیه نیز امکان ردیابی و مطالعه آنها را دشوار می‌کند.

در گذشته در بخش اطلاعات شهروندی نقشه تهران بخشی با عنوان «اماکن تاریخی» وجود داشت که بناهای ثبتی، بناهای واجد ارزش و مکان رویدادها را نمایش می‌داد. از سال ۱۴۰۲ مکان رویدادها حذف شده و اطلاعات بناهای ثبتی نیز نیازمند به‌روزرسانی است؛ در حالی که تدقیق مکانی و اطلاعاتی بناهای واجد ارزش می‌تواند بخشی از همان بانک اطلاعاتی پویا باشد.

۷. تسهیل سرمایه‌گذاری برای احیای بناهای تاریخی

ایجاد یک سامانه یا زیرمجموعه تخصصی برای معرفی بناهای واقع در بافت تاریخی — اعم از تاریخی و معماری مدرن — به سرمایه‌گذاران می‌تواند روند احیای این بناها را تسهیل کند. چنین ساختاری می‌تواند علاوه بر معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری، مسیر اداری و بهره‌برداری از این بناها را نیز برای سرمایه‌گذاران شفاف‌تر کند.

۸. شکل‌گیری شبکه ارتباطی میان فعالان حوزه شهر

ایجاد یک شبکه ارتباطی فعال میان کارشناسان، پژوهشگران و فعالان حوزه شهر می‌تواند امکان هم‌اندیشی مستمر را فراهم کند. همچنین ارتباط مؤثر با نهادهایی مانند ستاد گردشگری و وزارت میراث فرهنگی برای هماهنگی بین نهادی ضروری است.

۹. ایجاد شبکه رسانه‌ای برای اطلاع‌رسانی

اطلاع‌رسانی درباره فعالیت‌های مرتبط با بافت تاریخی و بناهای ارزشمند، نقش مهمی در آگاهی عمومی و ارتقای حساسیت اجتماعی نسبت به میراث شهری دارد. ایجاد یک شبکه رسانه‌ای تخصصی می‌تواند اخبار، ضوابط و تحولات مربوط به این حوزه را در دسترس عموم قرار دهد.

۱۰. حضور نماینده بافت تاریخی در کمیته نما

حضور نماینده‌ای از معاونت بافت تاریخی در کمیته نما در مناطق ۱۱ و ۱۲، به‌ویژه در محدوده حصار صفوی، می‌تواند به حفظ نشانه‌های کالبدی بافت در ساختمان‌هایی که ناگزیر به نوسازی هستند کمک کند.

۱۱. ضرورت اجرای ضابطه‌های ثابت در بافت تاریخی

در حال حاضر در برخی موارد با برخوردهای سلیقه‌ای در موضوعاتی مانند عقب‌نشینی، تراکم و استفاده از مصالح در بافت تاریخی مواجه هستیم. تدوین و اجرای ضابطه‌های ثابت می‌تواند از بروز چنین ناهماهنگی‌هایی جلوگیری کند.

۱۲. حفظ عناصر تاریخی در بناهای نیازمند نوسازی

در مواردی که نوسازی اجتناب‌ناپذیر است، باید ضوابطی برای حفظ عناصر تاریخی بنا تدوین شود. تجربه‌هایی در منطقه ۱۱ و محله تختی در منطقه ۱۲ نشان می‌دهد که چنین رویکردی امکان‌پذیر است.

۱۳. طراحی الگوهای ساخت متناسب با بافت تاریخی

بررسی امکان طراحی الگوهای معماری متناسب با شرایط بافت تاریخی و ارائه نمونه‌های اجرایی برای سرمایه‌گذاران می‌تواند به هدایت ساخت‌وسازهای جدید در این بافت‌ها کمک کند.

۱۴. تقویت نقاط فعال محلات تاریخی

تقویت نقاطی که در سال‌های اخیر در محلات تاریخی فعال شده‌اند، از طریق بهسازی محیطی و حمایت از توسعه پروژه‌ها اهمیت دارد. برای مثال در محدوده خانه اصلانی، تلاش‌هایی از سال ۱۴۰۲ برای احیای پلاک‌های مجاور و ایجاد یک پاتوق محله‌ای با مشارکت خانه اصلانی و سرمایه‌گذار بخش خصوصی آغاز شده است. این اقدام می‌تواند علاوه بر جبران سرانه فضای سبزی که با واگذاری بوستان نگین برای ساخت‌وساز از محله کاسته شد، به تقویت گردشگری محلی و حمایت از فعالیت‌های اجتماعی پیرامون این بنا کمک کند.

تجربه بازگشایی خانه اصلانی نشان داده است که چنین پروژه‌هایی می‌توانند به جذب سرمایه‌گذاری‌های جدید در محله منجر شوند؛ نمونه‌هایی مانند خانه کاشانی و خانه تولدی دیگر در همین محدوده شکل گرفته‌اند.

۱۵. ضرورت تدوین طرح جامع برای بافت تاریخی

تهران به یک طرح جامع ویژه برای بافت تاریخی نیاز دارد؛ طرحی که علاوه بر بناهای واجد ارزش، جداره‌های ارزشمند، محدوده‌های تاریخی و تنوع دوره‌های معماری — از تاریخی تا مدرن — را نیز در نظر بگیرد. این طرح باید در کنار سیاست‌های حفاظتی، موضوعاتی مانند حمل‌ونقل عمومی، خدمات شهری، سازوکار اقتصادی و کیفیت زیست شهری را نیز مورد توجه قرار دهد.

۱۶. پیگیری پروژه گار ماشین

با تسهیلگری گروه مطالعاتی تهران پلاک به پلاک، پروژه‌ای برای احیای ساختمان «گار ماشین» و تبدیل آن به موزه‌ای برای معرفی تاریخ راه‌آهن در دوره قاجار با مجموعه راه‌آهن آغاز شد که در نهایت به ثبت بنا انجامید. به نظر می‌رسد از ماه گذشته فعالیت‌هایی در این زمینه دوباره آغاز شده است. جزئیات پیشنهادهای ارائه‌شده در این پروژه پیش‌تر در اختیار معاونت بافت تاریخی قرار گرفته است.

۱۷. ضرورت بازنگری در میزان بارگذاری شهری

در سه سال گذشته روند ساخت‌وساز در تهران به‌گونه‌ای افزایش یافته که در آینده نزدیک می‌تواند شهر را با کمبود جدی سرانه‌های خدماتی، فضای سبز و مشکلات حمل‌ونقل و ترافیک مواجه کند. در کنار این موضوع، تجربه جنگ دوازده‌روزه نیز اهمیت پدافند غیرعامل در حوزه معماری و شهرسازی را یادآور شد.

همچنین مسائلی مانند مدیریت انرژی و پدیده نشست زمین، تاب‌آوری تهران را به مرحله‌ای بحرانی نزدیک کرده‌اند. در چنین شرایطی بازنگری در میزان بارگذاری بر شهر و توجه جدی به ظرفیت‌های زیست‌پذیری تهران بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر می‌رسد.

این موارد به صورت مکتوب به  مدیر اداره کل معماری و ساختمان شهرداری در جلسه نشست این نهاد با فعالان شهری در تاریخ 1404/12/06 ارائه شد.